Τα κάστανα του φθινοπώρου

Στα μέσα του φθινοπώρου εμφανίζονταν στα στενά και στις λεωφόρους της Αθήνας οι καστανάδες. Από τον Οκτώβρη του 1946 και για πενήντα δύο ολόκληρα χρόνια ο κύριος Γιώργος, ο καστανάς, από τα ορεινά χωριά των Τρικάλων έψηνε κάστανα στην τσίγκινη ολοστρόγγυλη φουφού του, στη στη γωνιά των οδών Δραγατσανίου και Σταδίου. Το ψήσιμο ήταν τελετουργία. Μέχρι να πυρώσει η φωτιά  αυτός χαράκωνε μ΄ένα μυτερό μαχαιράκι τα κάστανα και κατόπιν τα έριχνε στη φουφού για να ψηθούν. Μου άρεσε να στέκομαι μπροστά στη φουφού και ν΄ακούω το θόρυβο που έκαναν τα κάστανα που έσκαγαν, καθώς ο καστανάς τα γύριζε με τη μασιά και να τον βλέπω με την τσιμπίδα του να τα βάζει στο χωνάκι που ήταν φτιαγμένο από παλιές εφημερίδες για να τα δώσει στους πελάτες. Οι υπάλληλοι της Τράπεζας στην οδό Σταδίου 38, γεύονταν τα ζεστά κάστανα μετά την απογευματινή υπερωρία τους. Κάποιοι από τους  θαμώνες του Λουμίδη, στο πατάρι,  έβγαζαν δειλά από την τσέπη τους  κάστανα ως συνοδευτικό του εσπρέσο και οι βιβλιοφάγοι που στριμώχνονταν στον Κάουφμαν για να απολαύσουν τις τελευταίες αφίξεις των γαλλικών βιβλίων τσέπης, δεν παρέλειπαν ποτέ να πουν μια καλησπέρα στον κύριο Γιώργο και να γευθούν τα καλοψημένα του κάστανα. Η κυρία Ευαγγελία, η σύζυγός του εξακολουθεί να πουλάει κάστανα στους περαστικούς. Σήμερα οι εποχές εναλλάσσονται με τόσο μεγάλη ταχύτητα που δεν γίνονται πλέον ορατές. Η κυρία Ευαγγελία πουλάει κάστανα μέχρι το τέλος Γενάρη. Οι κουλουράδες αγωνίζονται για να καταλάβουν τις θέσεις των καστανάδων. Υπάρχουν και αυτοί που ψήνουν όλες τις εποχές στη φουφού τα κάστανα του χειμώνα μαζί με τα καλαμπόκια του καλοκαιριού.
Τα κάστανα εξακολουθούν να είναι η αγαπημένη μου λιχουδιά.   Νοσταλγώ τα γλυκά από κάστανα των ζαχαροπλαστείων που δεν υπάρχουν πια. Τα μαρόν γκλασέ από το Perfect στην πλατεία Κυριακού - σήμερα έχει μετονομαστεί σε πλατεία Βικτωρίας-, που τα  πρόσφερε η μητέρα μου στους επισκέπτες,  στην ονομαστική εορτή του πατέρα μου του Αγίου Νικολάου και την περίφημη τούρτα από το Delice με τις ανάλαφρες μαρέγκες και την πικρή μαύρη σοκολάτα που ισορροπούσε την γλυκιά γεύση του κάστανου. Περιμένω τα κυνήγια του Φρέντυ τα Χριστούγεννα, τις άγριες πάπιες που συνοδεύονται πάντα με κάστανα πουρέ.
Το δείπνο στο σπίτι του  Χρήστου στην Ερμούπολη ολοκληρώθηκε γύρω από μια φρουτιέρα γεμάτη από βραστά κάστανα.

Φραγκόσυκα ή σύκα της Μπαρμπαριάς;

Η γιαγιά μου η Μυρσίνη λάτρευε τους ξωτικούς καρπούς: χουρμάδες, λωτούς, φραγκόσυκα. Τη θυμάμαι κάθε καλοκαίρι στις Σπέτσες να μαζεύει  φραγκόσυκα και να τα καθαρίζει από τα αγκαθάκια τους μ' ένα μπουκέτο από πουρνάρια στην αυλή μας, με τα βότσαλα, ακριβώς μπροστά από την  εξώπορτα της  κουζίνας.  Μου άρεσε να επαναλαμβάνω τραγουδιστά την ονομασία τους στα γαλλικά "fruits de Barbarie", γιατί ο ήχος της με οδηγούσε κατευθείαν σε  φαντασιακά ταξίδια σε ερήμους με καμήλες και  Μπαρπερίνους, που όπως έλεγε η γιαγιά μου ήταν γίγαντες με τεράστια παραμορφωμένα χείλη που φορούσαν πολύχρωμα καφτάνια.

Τα φραγκόσυκα μας ήρθαν από το Μεξικό με την καραβέλα του Χριστόφορου Κολόμβου μαζί με πολλά άλλα φυτά. Στην αρχή  αποτελούσαν το κόσμημα των βοτανικών κήπων, πολύ γρήγορα όμως εξαπλώθηκαν σε όλη τη λεκάνη της Μεσογείου, ιδιαίτερα εκεί που το έδαφος είναι στεγνό και φτωχό.  Ήταν το πολύτιμο φυτό για την καταπολέμηση του σκορβούτου, καθώς έχει  άφθονη βιταμίνη C. Γι' αυτό στη γρήγορη εξάπλωσή του μαζί με τα πουλιά βοήθησε και ο άνθρωπος. 

Είναι το σύκο των Φράγκων, το "φραγκόσυκο", καθώς αυτοί προίκισαν τους τόπους απ' όπου πέρασαν με αυτό το φρούτο. Είναι όμως και το αγαπημένο φρούτο της Μπαρμπαριάς, καθώς το συναντάμε στα παζάρια των πόλεων του Μαρόκου και της Αλγερίας.

Η "μαρμελάδα φραγκόσυκου", όπως λένε όλοι όσοι τη γεύονται έχει αφροδισιακές ιδιότητες. Την καταγράφω λοιπόν, αναμένοντας το καλοκαίρι για την παρασκευή της.
1 κιλό φραγκόσυκα
800 γραμμάρια ζάχαρη
χυμός από 1/2 λάιμ
Ξεφλουδίζω τα φραγκόσυκα και τα περνώ από το μύλο των χορταρικών ( μεγάλες τρύπες) για να αφαιρέσω τα κουκούτσια. Βάζω τα φραγκόσυκα σε μια πιατέλα και προσθέτω τη ζάχαρη ανακατεύονται έτσι ώστε να πάει η ζάχαρη παντού. Βάζω την πιατέλα στο ψυγείο. Την επόμενη μέρα βάζω σε κατσαρόλα το μίγμα και μετρώ 15 λεπτά μετά την πρώτη βράση.
Διαλέγω φραγκόσυκα που έχουν το ίδιο χρώμα για μια εκτυφλωτικά πορτοκαλί μαρμελάδα.

Αγνοώντας τον Χάνσελ και την Γκρέτελ στο δάσος

Καθώς αντικρίζω από το παράθυρο του σπιτιού μου το Μαίναλο, δεν μπορεί να ξεκολλήσει το μυαλό μου  αυτό που έζησα και βίωσα εκείνο το καλοκαίρι, ανήμερα του Προφήτη Ηλία. 

Ήμουν στο πυκνό δάσος, μάζευα τσάι του βουνού και είχε αρχίσει να σουρουπώνει. Έπρεπε οπωσδήποτε να επιστρέψω στο σπίτι. Έβαλα γρήγορα το σακουλάκι με το τσάι, το ψαλιδάκι και το σπάγκο στο σακίδιο, όταν αντιλήφθηκα ότι το κινητό μου είχε για μια ακόμη φορά εγκαταλειφθεί στο αυτοκίνητο. Είναι κάτι που το παθαίνω πολύ συχνά, ίσως από τη λαχτάρα και τη βιασύνη μου να βρεθώ στα αγαπημένα μου μονοπάτια ή και από την επιθυμία μου για να απομονωθώ από τον κόσμο της πόλης. Αφού περπάτησα αρκετά πότε προς τα δεξιά, πότε προς τα αριστερά, πότε προς τα πάνω και πότε προς τα κάτω, ανακάλυψα ότι είχα χάσει τον προσανατολισμό μου. 

Δέντρα με βρύα. Αρχείο Τροφοσυλλέκτη

Για μια στιγμή  τα ένστικτα κυριάρχησαν: φόβος και πανικός. Δεν είχα τηλέφωνο, δεν είχα φακό, δεν είχα ειδοποιήσει κανέναν για το που θα ήμουνα. Ακούμπησα στον κορμό ενός δέντρου και προσπάθησα να θυμηθώ. Από το νου μου πέρασαν όλα τα τρομακτικά παραμύθια  με παιδιά εγκαταλελειμμένα στο δάσος, κακές μάγισσες και κακούς λύκους. Δεν είχα ρίξει ψιχουλάκια σαν τον Χάνσελ και τη Γκρέτελ, ούτε πετραδάκια.  Αναζήτησα στη μνήμη μου τις προσκοπικές μου εμπειρίες. Δεν είχα μαζέψει ξυλαράκια για να βάλω φωτιά, ούτε εξάλλου μπορούσα να κάνω  σηματάκια γιατί ήμουν μέσα στο δάσος χωμένη και κανένας δεν θα έβλεπε τον καπνό. Δεν ήμουν σίγουρη ότι θα έβρισκα τον πολικό αστέρα.
 Πήρα βαθιά ανάσα και κοίταξα γύρω μου. Στον κορμό του δέντρου που άγγιζα, αισθάνθηκα τα βρύα και τις λειχήνες να χαϊδεύουν την παλάμη μου.
Αυτό είναι! Τα βρύα των δέντρων είναι στο βορά! Τέντωσα τα χέρια μου στο πλάι: το δεξί μου χέρι προς τα βρύα, στον βορά, το αριστερό μου χέρι στο νότο, μπροστά είχα τη δύση και πίσω την ανατολή. Τράβηξα αποφασιστικά ανατολικά Είχα κάνει αρκετά βήματα όταν άκουσα το θόρυβο ενός αυτοκινήτου, σήκωσα το κεφάλι ψηλά και αντίκρισα την κορυφή ενός λεωφορείου. Επιτέλους, κατάφερα να σκαρφαλώσω ψηλά και να βγω στο δρόμο. Ήταν αδύνατο να καταλάβω ότι είχα κατέβει τόσο χαμηλά.

Κότες αυθεντικά αλανιάρες

Κοντά στο χωριό μου. Αρχείο Τροφοσυλλέκτη

Οι νύχτες πάντα είναι ιδιαίτερα θορυβώδεις στο χωριό: αλυχτίσματα αδέσποτων σκυλιών, παραπονιάρικα ουρλιαχτά τσακαλιών και γύρω στις 3 τη νύχτα, ακούγονται οι  φωνές του κόκκορα και της κότας, απ΄τα κοτέτσια στους κήπους και στις αλάνες. Τα απομεσήμερα του φθινοπώρου τα κακαρίσματα με ειδοποιούν να επισπεύσω τις αγροτικές εργασίες, λόγω της επικείμενης βροχής, πριν ακόμη σταθεί  το συννεφάκι πάνω από το κάστρο της Καρύταινας. Αυτές οι κότες είναι ελεύθερες, δεν ζουν στα βρώμικα πτηνοτροφεία με τις λάμπες. Αυτές οι κότες ξεχωρίζουν τη νύχτα από την ημέρα και τα γυρίσματα του καιρού. Δεν κάνουν αυγά κάθε μέρα στα μεγάλα κρύα του χειμώνα. Βόσκουν ειρηνικά μαζί με  πάπιες, γαλόπουλα, χήνες και κάνουν παρέα με σκύλους και γάτες.

Η γειτόνισσά μου λατρεύει τις κότες της. Τις αφήνει  να απολαμβάνουν την ελευθερία τους, να τριγυρίζουν τσιμπολογώντας σκουλήκια, καρπούς και σπόρια ακατάπαυστα στη μεγάλη αυλή της.  Πάντα  κάτι από το γεύμα της πηγαίνει στις  κότες της, ρύζι, ψωμί, ένα κομμάτι καρπούζι, σπόρια από τα πεπόνια και από τα κολοκύθια, φλούδες από τα αχλάδια και τα μήλα. Της αρέσει τ' απογεύματα να κάθεται στο σκαμνάκι της, στην αυλή του σπιτιού της και να μοιράζεται τον πασατέμπο της με τις αγαπημένες της "φίλες".

- Οι κότες εκτός από ελευθερία, θέλουν και περιποίηση, επαναλαμβάνει συνεχώς. Θέλουν χτένισμα για να μην πιάνουν ψείρες, καθαρό κοτέτσι για να μην αρρωστήσουν και φρέσκο νεράκι. Τα καλύτερα καλαμπόκια τα έχω για τις κότες μου, τονίζει με υπερηφάνεια, προσθέτοντας:

- Καμιά καλή νοικοκυρά δεν ταΐζει τις κότες της με αυτές τις έτοιμες τροφές, που  μαλακώνουν και κάνουν "ροζουλί" το κρέας τους.

-Είμαι περήφανη που γυαλίζουν τα φτερά τους από την καθαριότητα, που μου κάνουν κάθε μέρα αυγά, που είναι ζωηρές και κακαρίζουν ελεύθερες.

-Είναι αυθεντικά αλανιάρες! θέλουν 39 λεπτά βράσιμο στην ταχύβραστη για να φαγωθούν!

Στην παραμεθόριο

Βρέθηκα στην Κόνιτσα.

Στον τόπο που το μπλε χρώμα γίνεται φωτεινό, χαρούμενο, προσφέροντας μια απίστευτη ενεργητικότητα σε όλους εμάς τους περιηγητές του φθινοπώρου. 

Διέσχισα την κοιλάδα που ενώνονται τα νερά του Αώου, του Βοϊδομάτη και του Σαραντάπορου κι ανέβηκα στα βουνά με τις σημύδες και τους δρυς.

     Μάζι, Αετόπετρα, Μολυβδοσκέπαστη, τα τελευταία χωριά της Ελλάδας σύριζα στην Αλβανία. Εκεί που οι Βυζαντινοί εξόριστοι εικονογραφούσαν ελεύθερα ναούς και δημιουργούσαν μοναστήρια. Στάθηκα στην πλατεία του χωριού Μολυβδοσκέπαστη, με το συνοριακό φυλάκιο. Σκέφτηκα το «πλατύ ποτάμι» του Γιάννη Μπεράτη, ύστερα το «Άσμα ηρωϊκό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας». Ύστερα όλους εκείνους που περνούσαν τα σύνορα με κίνδυνο τη ζωή τους κι έφταναν στα Γιάννενα, ακολουθώντας το ποτάμι, επειδή ονειρεύονταν μια καλύτερη ζωή.

Ο δρόμος προς το ποτάμι είχε ραδίκια, μαβί ανθισμένες μολόχες και το τσίπουρο του αποστακτήριου στη Μολυβδοσκέπαστη ήταν εξαιρετικής ποιότητας.

Το μπλε χρώμα με ξετρέλανε. 

Οι νομάδες του φθινοπώρου

Μου ασκούν μια περίεργη έλξη οι νομάδες του φθινοπώρου, καθώς το αγροτικό παρελθόν μου φαίνεται ότι συνεχίζει να κυλά στις φλέβες μου.
 -Περιμένω να συναντήσω και φέτος τον βοσκό με το κοπάδι που εδώ και χρόνια ακολουθεί το ίδιο ακριβώς δρομολόγιο,  από τις βουνοκορφές του Μαίναλου στο χαμηλό αρκαδικό οροπέδιο κάθε χρόνο στις 26 Οκτωβρίου, -πιστός στον εορτολογικό χρόνο.
-Ακολουθώ τα ίχνη των μελισσοκόμων, που πάνε τα μελίσσια να βοσκήσουν στα ρείκια των βουνών με τις κουμαριές κατάφορτες.
-Παρατηρώ τους μεροκαματιάρηδες που καταφθάνουν στα χωριά το φθινόπωρο για να μαζέψουν τις ελιές καθώς διαπραγματεύονται τη στέγη και την τροφή τους. Είναι οι ίδιοι που βοήθησαν στον τρύγο.
-Φέρνω στο νου μου το μικρό λιμάνι, στο βοριότερο σημείο της Αλοννήσου, που κάθε φθινόπωρο υποδέχεται τους ψαράδες  του τόνου και τα νυχτερινά γλέντια τους με τις ρακές και το κατσικίσιο τυρί και μετά βυθίζεται στη σιωπή του χειμώνα.
-Αναπολώ τους τελευταίους εναπομείναντες πλάνητες των νησιών, καθώς θα μαζεύουν τις αποσκευές τους για να αναχωρήσουν προς τις μητροπόλεις του βορρά.
-Θαυμάζω τoυς καλλιτέχνες-νομάδες  του "Caravan Project" που περιπλανώνται από μέρος σε μέρος για να αποκαλύψον και να διασώσουν  τις ψηφίδες από το μωσαϊκό ενός κόσμου που διαφεύγει πεισματικά, από την επίσημη αφήγηση της ιστορίας.
-Αύριο θα ξεκινήσω και πάλι για το χωριό μου.

O Οδυσσέας, οι σειρήνες και οι λεπτόφλουδες ντομάτες

Κάθε φορά που επισκέπτομαι τη λαϊκή αγορά της γειτονιάς μου, αισθάνομαι σαν τον Οδυσσέα με τις Σειρήνες, καθώς οι πωλητές-μανάβηδες με καλούν για ν' αγοράσω τα φρούτα και τα λαχανικά τους. Την τελευταία φορά, κάποιος με στεντόρεια φωνή, σκίζοντας τους αιθέρες, διαλαλούσε:
 "Ελάτε να πάρετε λεπτόφλουδες ντομάτες".
Το θράσος του ξεπερνούσε κάθε όριο!
Όταν πρωτοέγινα αγρότισσα, πέρασαν 3 χρόνια μέχρι ν' αντιληφθώ ότι ήταν αδύνατον να καλλιεργήσω ντομάτες κανονικές χωρίς τη βοήθεια χημικών φαρμάκων και τακτικών ραντισμάτων, γιατί οι βρωμούσες και τα πάσης φύσεως έντομα ρουφούσαν αδυσώπητα τους χυμούς τους. Χρησιμοποίησα για να τ' απομακρύνω κατιφέδες, τεράστιους ήλιους, αλλά τίποτα.... Ματαιοπονούσα..., η ίδια ιστορία, τρυπούσαν με την προβοσκίδα τους το χυμό τους.
Μόνο τα ντοματίνια-κεράσι δεν πλησίαζαν τα έντομα και ήταν το μόνο είδος που κάθε χρόνο ξεπερνούσε τις προσδοκίες μου σε ποσότητα και σε ποιότητα.
Ευτυχώς το κατάλαβα εγκαίρως και σας το λέω: Όσο πιο λεπτόφλουδη είναι η ντομάτα, τόσο πιο πολλά ραντίσματα έχει υποστεί.
... Πλησίασα τον πωλητή της λαϊκής και του ψιθύρισα στο αυτί το μυστικό της λεπτόφλουδης ντομάτας.
Ευτυχώς συμφώνησε μαζί μου.
Αν θέλετε να τρώτε ντομάτες χωρίς χημικά, να προτιμάτε τις χοντρόφλουδες και άμα δεν αντέχετε τη φλούδα να τις ξεφλουδίζετε.